Voortplantings-arm van inktvisman kan meer dan gedacht
De voortplantings-arm of hectocotylus van een Octopus-man heeft een dubbele functie, ontdekten Pablo Villar en collega’s. Het is een kostbare arm waar mannen geen risico’s mee nemen, laten Keijiro Haruki en collega’s zien.
Een van de armen van Octopus-mannen heeft, net als bij andere inktvissoorten, een speciale functie: hij brengt sperma over naar een vrouw. Nu blijkt dat die arm zelf de plek weet te vinden waar hij het sperma af moet leveren; hij ‘proeft’ het, bewijzen Pablo Villar en collega’s. Het betekent dat de voortplantings-arm een tweede functie heeft; die was tot nu toe onbekend.
Inktvissen zijn koppoters, Cephalopoda. Ze hebben een ring van acht of tien tentakels rond de bek en achter de bek een zak met organen, omgeven door de mantel. Zaadballen en eierstokken liggen diep in die mantel. In de zaadballen wordt het zaad in pakketjes verpakt. Die gaan naar de basis van de voortplantings-arm en bewegen door een groef naar de punt ervan. Een man brengt de arm onder de mantel van de vrouw en de arm levert de pakketjes dan in de buurt van de eileiders af.
De wetenschappelijke naam van de voortplantings-arm is hectocotylus, een naam die herinnert aan een oude misvatting. Bij sommige inktvissen maakt de voortplantings-arm zich los en hecht zich aan de mantel van een vrouw. Men kon zo’n aanhangsel vroeger niet thuisbrengen en dacht dat het een parasitaire worm was. Die kreeg de naam Hectocotylus. Maar het was dus een losse arm van een man.
Geslachtshormoon
Octopus-soorten hebben acht armen, en bij mannen is de derde arm aan de rechterkant de hectocotylus. Villar deed een serie proeven en waarnemingen bij de Californische inktvis Octopus bimaculoides. Man en vrouw blijken zelfs te kunnen paren als ze van elkaar gescheiden zijn met een ondoorzichtige wand waar een klein gat in zit. De man steekt daar zijn speciale arm door en die zoekt feilloos de vrouw op en vervolgens de plek waar hij de zaadpakketjes moet deponeren. De onderzoekers achterhaalden hoe dat kan.
Ze ontdekten dat de voortplantings-arm zelf zijn weg vindt doordat hij reageert op progesteron, een geslachtshormoon dat vrouwen in de eierstokken produceren. De arm proeft het hormoon met specifieke eiwitten (receptoren) die op de zuignappen zitten en met het uitgebreide zenuwstelsel zijn verbonden. Hij reageert niet op andere stoffen.
Andere soorten inktvissen hebben eigen varianten van progesteron en bijbehorende receptoren op de voortplantings-arm, zodat een arm ‘weet’ of hij te maken heeft met een vrouw van zijn eigen soort.
Geen risico
De andere armen van een octopus (dus zeven armen bij mannen, acht bij vrouwen) hebben ook zuignappen met receptoren, maar die zijn gevoelig voor andere stoffen en worden gebruikt om prooien te vinden. Ze kunnen de taken van de voortplantings-arm niet overnemen. En dus moet een man zuinig zijn op die ene speciale arm.
En dat is hij, laten Keijiro Haruki en collega’s zien.
Hij onderzocht de Japanse dwergoctopus Octopus parvus, die leeft in de getijdenzones van oceanen. Daar leven ook giftig stekende zee-egels. Een ander gevaar vormen krabben die graag een arm afbijten. Een verloren arm kan weer aangroeien, maar dat duurt een paar maanden, terwijl de inktvisjes maar een à twee jaar leven. De meeste dwergoctopussen, zo blijkt uit waarnemingen, hebben een arm verloren, maar bij mannen is dat zelden de voortplantingsarm. Die beschermen ze dan ook door hem dicht tegen zich aan te houden.
In proeven confronteerden de onderzoekers de inktvisjes met een visloodje. De dwergoctopussen betastten het nieuwsgierig, maar mannen gebruikten daarbij hun voortplantingsarm niet. In een volgend experiment verstopten de onderzoekers een prooi in een holte. Het uithalen is riskant, omdat in zo’n holte ook een krab kan zitten. Mannen gebruikten in deze proeven de voortplantings-arm pas nadat ze met andere armen hadden vastgesteld dat het veilig is.
Het is een kleine handicap voor mannen dat ze maar met zeven armen kunnen werken in plaats van acht. Maar bescherming van het voortplantingsvermogen gaat vóór.
Willy van Strien
Foto: Octopus bimaculoides, man. © Anik Grearson
Bronnen:
Villar, P.S., H. Jiang, T. Shugaeva, E.L. Berdan, A. Kulkarni, M. Hiroi, G. Masucci, S. Reiter, E. Lindahl, R.J. Howard, R.E. Hibbs & N.W. Bellono, 2026. A sensory system for mating in octopus. Science 392: 96-101. Doi: 10.1126/science.aec9652
Haruki, K., Y. Yamate & T. Takegaki, 2026. Male octopus avoid using hectocotylized arm under situations with unpredictable risks. Ethology, 27 maart online. Doi: 10.1111/eth.70073
Weertman, W.L. & D. Scheel, 2024. Hold it close: male octopus hold their hectocotylus closer to their body. Marine Biology 171: 95. Doi: 10.1007/s00227-024-04398-2
Geef een reactie